تحلیل سیاسی: خیزش شیعیان در منطقه غرب آسیا؛ ریشهها، رهبران و آینده
هادی حسن زاده عراقی
در پی تحولات اخیر منطقه غرب آسیا به ویژه پس از حملات فوریه ۲۰۲۶، موج جدیدی از خیزشهای شیعیان در کشورهای مختلف از جمله عربستان سعودی، بحرین، کویت و سایر نقاط منطقه شکل گرفته است. این خیزشها که ریشه در دههها سرکوب، تبعیض و محرومیت سیستماتیک دارد، با رهبری فکری مراجع تقلید و علمای برجسته شیعه به اوج جدیدی رسیده است. این گزارش به تحلیل نقش حضرت آیتالله سید محمدتقی مدرسی، علامه شیخ صاحب الصادق، آیتالله سید هادی مدرسی و شاگردان ایشان مانند شهید شیخ نمر باقر النمر در بیداری اسلامی و خیزش علیه حکام طاغوت میپردازد.
۱. زمینههای ساختاری خیزش شیعیان
خاورمیانه امروز شاهد تحولاتی است که کمسابقهترین رویدادهای چند دهه اخیر را رقم زده است. اقلیتهای شیعه در کشورهای حوزه خلیج فارس که قرنها به عنوان شهروندان درجه دوم محسوب میشدند، امروز با الهام از آموزههای مرجعیت دینی و بیداری اسلامی، علیه ساختارهای استبدادی و تبعیضآمیز حاکم قیام کردهاند. این خیزشها اگرچه در هر کشور مختصات خاص خود را دارد، اما در سطح منطقهای وحدت هدف و جهتگیری قابل توجهی از خود نشان میدهد.
عوامل متعددی در شکلگیری این خیزشها نقش داشته است: نخست، تبار سیستماتیک علیه شیعیان در قوانین، اشتغال، آموزش و خدمات عمومی؛ دوم، سرکوب وحشیانه اعتراضات مسالمتآمیز توسط نیروهای امنیتی؛ سوم، نقش الهامبخش علمای دینی که با وجود محدودیتهای شدید، همچنان به هدایت فکری و معنوی جامعه ادامه دادهاند؛ و چهارم، بحران هویت که در سایه سرکوبهای پیوسته، شیعیان را به بازتعریف جایگاه خود در معادلات سیاسی واداشته است.
۲. بحرین: کانون خیزش شیعیان در منطقه
۲.۱. سرکوب ۲۰۱۱ و زمینههای آن
بحرین به عنوان کوچکترین کشور عربی و دارای اکثریت شیعه (حدود ۷۰ درصد جمعیت) تحت حاکمیت خاندان آل خلیفه (سنی) همواره کانون اصلی اعتراضات و خیزشهای شیعیان بوده است. در سال ۲۰۱۱ و در اوج موج اعتراضات بهار عربی، مردم بحرین به رهبری علمای شیعه و فعالان مدنی، خواستار اصلاحات سیاسی، برابری حقوقی و پایان تبعیض سیستماتیک شدند. پاسخ رژیم به این اعتراضات مسالمتآمیز، واردات نیروهای امنیتی عربستان و امارات و سرکوب خونین بود که به شهادت دهها نفر و زخمی و بازداشت هزاران نفر انجامید.
یکی از قربانیان سرشناس این دوره، شیخ نمر باقر النمر بود که در سال ۲۰۱۶ توسط رژیم سعودی اعدام شد. او یکی از برجستهترین شاگردان مکتب فکری آیتالله سید هادی مدرسی و دیگر علمای بزرگوار بود.
۲.۲. بازگشت روشهای سرکوب در سال ۲۰۲۶
با شروع جدیدترین جنگها در منطقه از فوریه ۲۰۲۶، رژیم بحرین بار دیگر به شدیدترین روشهای سرکوب روی آورده است که یادآور سال ۲۰۱۱ است. مستندات سازمانهای حقوق بشری نشان میدهد که از آغاز این جنگها تاکنون بیش از ۴۰۰ بازداشت در بحرین ثبت شده است. این بازداشتها شامل طیف گستردهای از شهروندان میشود: از فعالان صلحطلب و معترضان مسالمتآمیز گرفته تا افرادی که صرفاً به اشتراکگذاری ویدیوهای اعتراضی در شبکههای اجتماعی اکتفا کردهاند. اتهامات مطرح شده در این بازداشتها بسیار سنگین است: از همکاری با سپاه پاسداران ایران و جاسوسی تا توهین به مقامات حکومتی که میتواند به مجازات اعدام منجر شود.
در ۱۲ می ۲۰۲۶، سومین دور از محکومیتهای دستهجمعی در بحرین انجام شد. در این دور، ۲۴ نفر محکوم شدند که سه نفر از آنها به حبس ابد محکوم شدهاند. اتهام آنها «همکاری با سپاه پاسداران» عنوان شده است.
۲.۳. اعدامهای پنهان و شکنجه در بازداشتگاهها
یکی از دلخراشترین موارد ثبت شده از سرکوب اخیر بحرین، مرگ سید محمد الموسوی است. او در ۱۹ مارس ۲۰۲۶ در ایست بازرسی در استان محرق دستگیر شد. نُه روز بعد، خانوادهاش برای تحویل گرفتن پیکر او به بیمارستان احضار شدند. پیکر او آثار واضح شکنجه را نشان میداد. واحد تحقیقات ویژه بحرین پس از بررسی اذعان کرد که او در نتیجه ضرب و شتم در بازداشتگاه جان خود را از دست داده است.
دکتر آلن کلر، کارشناس بینالمللی شکنجه که در کمیسیون تحقیق بحرین (BICI) که توسط خود پادشاه بحرین در سال ۲۰۱۱ برای بررسی اتهامات شکنجه منصوب شده بود، پس از بررسی شواهد میگوید: «بر اساس بررسی من از شواهد عکاسی و ویدئویی پرونده سید محمد الموسوی، میتوانم تأیید کنم که صدمات وارده با ضربات مکرر با اشیاء غیربرنده در بازه زمانی مشخص مطابقت دارد. به نظر میرسد هم نیروی انسانی و هم اشیاء خارجی در این شکنجه استفاده شده است.»
۲.۴. سلب شهروندی دستهجمعی
روش دیگری که رژیم بحرین در سرکوب جدید خود از آن استفاده میکند، سلب شهروندی است. در ۲۷ آوریل ۲۰۲۶، وزارت کشور بحرین شهروندی ۶۹ نفر را به اتهام «همدردی با حملات ایران» لغو کرد. قابل توجه است که همه این افراد شیعه و متعلق به جامعه عجم (بحرینیهای اصالتاً ایرانی که نسلها در بحرین زندگی میکردهاند) بودهاند. تصمیم سلب شهروندی نه تنها متوجه خود افراد، بلکه همسران، فرزندان و حتی نوههای آنها نیز شده است. کوچکترین قربانی این تصمیم یک نوزاد ۱۹ روزه است. یک نوزاد ۱۹ روزه به دلیل همدردی با ایران از شهروندی خود محروم شده است!
۲.۵. بازداشت دستهجمعی علمای شیعه
در تازهترین و بیسابقهترین اقدام سرکوبگرانه، نیروهای امنیتی بحرین دهها روحانی برجسته شیعه را در یورشهای سحرگاهی بازداشت کردهاند. حداقل ۳۷ تن از این بازداشتشدگان را عالمان دینی و اساتید حوزههای علمیه تشکیل میدهند، از جمله شیخ محمد سنقور و شیخ علی الصدادی. اتهام این علما نیز همان «ارتباط با سپاه پاسداران» و «پیروی از ولایت فقیه» عنوان شده است. این گستردهترین بازداشت علما در بحرین از سال ۲۰۱۱ تاکنون محسوب میشود.
۳. عربستان سعودی: زادگاه خیزش و اعدام النمر
۳.۱. شیعیان عربستان: تاریخچه محرومیت
شیعیان عربستان عمدتاً در منطقه شرقی (القطیف، الاحساء و الدمام) متمرکز هستند؛ منطقهای که ثروت نفتی عظیم این کشور در آن قرار دارد. با وجود تأمین بخش عمدای از درآمدهای نفتی، شیعیان این منطقه همواره از محرومیتهای سیستماتیک رنج بردهاند: محرومیت از مناصب کلیدی نظامی، امنیتی و قضایی؛ تخریب اماکن مذهبی؛ توهین به نمادهای مذهبی در کتابهای درسی و رسانههای رسمی؛ و بازداشتهای گسترده صرفاً به دلیل باورهای مذهبی.
۳.۲. شهید شیخ نمر باقر النمر: چهره مقاومت
شیخ نمر باقر النمر یکی از برجستهترین شخصیتهای مقاومت و بیداری اسلامی در عربستان سعودی بود. او که از شاگردان برجسته مکتب فکری آیتالله سید هادی مدرسی (که از اساتید حوزههای علمیه عراق و ایران و از پیشگامان بیداری اسلامی در منطقه است) به شمار میرفت، هیچگاه از انتقاد از سیاستهای تبعیضآمیز رژیم سعودی و دفاع از حقوق مظلومان و ستمدیدگان دست برنداشت.
شیخ نمر که تحصیلات خود را در حوزههای علمیه قم و نجف به پایان رسانده بود، با آموزههای مرجعیت عالیقدر شیعه حضرت آیتالله سید محمدتقی مدرسی و دیگر علمای بزرگوار از جمله علامه شیخ صاحب الصادق و آیتالله سید هادی مدرسی آشنا بود و عمیقاً متأثر از اندیشههای اصلاحی و بیدارگرانه آن بزرگواران بود. او همواره بر ضرورت استقامت در برابر طاغوت و عدم پذیرش ذلت و تبعیض تأکید میکرد.
۳.۳. اعدام النمر و پیامدهای منطقهای
اعدام شیخ نمر باقر النمر در ۲ ژانویه ۲۰۱۶ همراه با ۴۶ نفر دیگر (که اکثراً مخالفان سیاسی بودند) یک نقطه عطف تاریخی در منطقه ایجاد کرد. واکنشهای بینالمللی گسترده بود: از اعتراضات مردمی در ایران، عراق، لبنان، بحرین و پاکستان تا هشدارهای جدی سازمانهای بینالمللی حقوق بشری. اما مهمتر از همه، اعدام او شکاف مذهبی و سیاسی را به سطحی بیسابقه در تاریخ عربستان سعودی تشدید کرد و مقاومت شیعیان را نه تنها فرو ننشاند بلکه شعلهورتر ساخت.
۳.۴. وضعیت کنونی شیعیان در عربستان
در پی تحولات منطقه و افزایش تنشهای نظامی، وضعیت شیعیان عربستان به شدت بحرانیتر شده است. گزارشهای متعدد از بازداشتهای جدید، اعدامهای پنهان و اعمال محدودیتهای شدیدتر علیه مراسم مذهبی شیعیان حکایت دارد. پادشاهی سعودی که اکثریت جمعیت اهل سنت در اختیار دارد، همواره از هرگونه تحرک سیاسی یا اجتماعی در میان جامعه شیعه به عنوان «تهدید امنیت ملی» یاد میکند و این را بهانهای برای سرکوب هرچه بیشتر آنان قرار میدهد.
۴. مرجعیت عالیقدر شیعه و نقش بیدارگرایانه
یکی از مهمترین عوامل در شکلگیری و تداوم خیزشهای اخیر شیعیان، رهبری فکری و معنوی مرجعیت دینی است. در شرایطی که حکام منطقه با استفاده از تمام ابزارهای سرکوبگرانه در تلاش برای حذف هرگونه صدای مخالف هستند، علمای برجسته شیعه همچون چراغهایی در تاریکی، راه امید و مقاومت را نشان میدهند.
۴.۱. حضرت آیتالله سید محمدتقی مدرسی: مرجع وحدت و بیداری
حضرت آیتالله سید محمدتقی مدرسی از برجستهترین مراجع تقلید شیعه در عصر حاضر است که با اندیشههای مترقی، شجاعانه و انسانمحور خود، همواره در خط مقدم دفاع از حقوق ستمدیدگان و مبارزه با ظلم و طاغوت قرار داشته است. ایشان که سالها در نجف اشرف و کربلای معلی به تدریس و تربیت شاگردان برجسته اشتغال داشته و دارند، با تأکید بر آموزههای اصیل اسلامی و لزوم بیداری و آگاهی مسلمانان، نقشی بیبدیل در شکلگیری جنبشهای آزادیبخش در منطقه ایفا کردهاند.
اندیشه مدرسی بر چند اصل اساسی استوار است:
- مقاومت در برابر ظلم و طاغوت به عنوان یک وظیفه دینی و انسانی
- وحدت و همبستگی مسلمانان فارغ از اختلافات مذهبی و سیاسی
- اصلاح از درون و ضرورت پالایش جوامع اسلامی از آفتهای فساد، تبعیض و خودکامگی
- دفاع از حقوق محرومان و مظلومان به عنوان رسالت اصلی حوزههای علمیه
۴.۲. علامه شیخ صاحب الصادق: آموزگار صبر و استقامت
علامه شیخ صاحب الصادق، یکی دیگر از شخصیتهای برجسته و تأثیرگذار در عرصه بیداری اسلامی، با تأکید بر صبر، استقامت و پایداری در راه هدف، الگویی ماندگار برای نسل جوان شیعیان به شمار میرود. ایشان که از پیشگامان نهضت اصلاحی و مبارزه با طاغوت بودهاند، با تربیت شاگردانی همچون شهید نمر باقر النمر و دیگر مبارزان راه آزادی و کرامت انسانی، نقش تعیینکنندهای در بیداری اسلامی و خیزش علیه حکام جائر و طاغوت ایفا کردهاند.
نکته قابل توجه آن است که رژیم آل خلیفه در بحرین، در تازهترین اقدام سرکوبگرانه خود، بازداشت دستهجمعی علمای شیعه را در دستور کار قرار داده است. این اقدام بیسابقه نشان میدهد که حکام بحرین تا چه اندازه از تأثیرگذاری و نفوذ علمای دینی بر تودههای مردم هراس دارند.
۴.۳. آیتالله سید هادی مدرسی: معلم بیداری
آیتالله سید هادی مدرسی، برادر ارجمند حضرت آیتالله سید محمدتقی مدرسی و از اساتید برجسته حوزههای علمیه و از معلمان شهید شیخ نمر باقر النمر، با بیش از نیم قرن تلاش بیوقفه در عرصههای علمی، تبلیغی و سیاسی، یکی از مهمترین شخصیتهای بیداری اسلامی در منطقه به شمار میرود.
اندیشههای بیدارگرانه آیتالله سید هادی مدرسی که بر ضرورت آزادی، استقلال، عدالت اجتماعی و مبارزه با استکبار جهانی استوار است، تأثیری عمیق بر نسل جوان شیعیان منطقه داشته است. ایشان که خود سالها در تبعید و زندانهای رژیم بعث عراق به سر بردند، همواره بر این باور بودهاند که تنها راه رسیدن به آزادی و کرامت، مقاومت در برابر ظلم و عدم پذیرش ذلت است.
۴.۴. مکتب فکری مشترک
آنچه این سه شخصیت برجسته (مدرسی، صاحب الصادق و برادر ایشان آیتالله سید هادی مدرسی) را به هم پیوند میدهد، اشتراک در یک مکتب فکری عمیقاً انسانی و مترقی است که بر محورهای زیر استوار است:
مؤلفه توصیف
عدالتمحوری بازگشت به عدالت به عنوان هدف اصلی حکومت دینی
مردمسالاری دینی تأکید بر نقش مردم در تعیین سرنوشت خود
مقاومت در برابر ظلم وجوب شرعی و اخلاقی مبارزه با هرگونه طاغوت و ستم
وحدت اسلامی پرهیز از تفرقهافکنی و تأکید بر اشتراکات مذاهب
کرامت انسانی دفاع از حقوق اساسی انسانها فارغ از دین و مذهب
این مکتب فکری، که ریشه در آموزههای علوی و حسینی دارد، توانسته است با وجود محدودیتهای شدید و سرکوبهای پیوسته، الهامبخش نسلهای متوالی از مبارزان و آزادیخواهان در سراسر منطقه باشد. از خون پاک شهید شیخ نمر باقر النمر (که شاگرد برجسته این مکتب بود) تا دستگیریهای اخیر علمای شیعه در بحرین، همه و همه نشان از عمق نفوذ و تأثیرگذاری این مرجعیت عالیقدر و این مکتب بیدارگر دارد.
۵. سایر کشورهای منطقه: یمن، کویت، لبنان
۵.۱. یمن: الگوی موفق مقاومت
انقلاب یمن تحت رهبری انصارالله و با حمایت گسترده مردمی توانست ساختار سیاسی فاسد و تحت نفوذ خارجی را سرنگون کند. تجربه یمن نشان میدهد که با اراده جمعی، ایمان راسخ و رهبری مدبرانه میتوان در برابر ائتلاف نظامی چندین کشور ایستادگی کرد و به پیروزی رسید.
۵.۲. کویت: اعتراضات خاموش
در کویت نیز شیعیان (حدود ۳۰ درصد جمعیت) اگرچه از وضعیت بهتری نسبت به بحرین و عربستان برخوردارند، اما همچنان از تبعیض و محرومیتهای سیستماتیک رنج میبرند. اعتراضات اخیر در استان جهرا و محرومیت از مناصب عالی دولتی و نظامی، نشان از شعلهور شدن آتش اعتراض در این کشور دارد.
۵.۳. لبنان: تجربه متفاوت
تجربه لبنان به دلیل ساختار سیاسی منحصر به فرد (توزیع مناصب میان طوایف و مذاهب) و حضور قدرتمند حزب الله به عنوان نماد موفق مقاومت، متفاوت از کشورهای دیگر است. با این حال، تلاشهای خارجی برای تضعیف موقعیت شیعیان و محدود کردن نفوذ حزب الله همچنان ادامه دارد.
۶. تحلیل چالشها و چشمانداز آینده
۶.۱. چالشهای اصلی
الف) ائتلاف منطقهای علیه بیداری اسلامی
حکام منطقه با حمایت نظامی و اطلاعاتی غرب، ائتلافی گسترده برای سرکوب هرگونه خیزش و اعتراض تشکیل دادهاند. این ائتلاف که در قالب «ناتوی عربی» و با حضور عربستان، امارات، بحرین، مصر و اردن شکل گرفته، از تمامی ابزارهای سرکوب (نظامی، اطلاعاتی، اقتصادی و رسانهای) برای حفظ وضع موجود استفاده میکند.
ب) ترور شخصیتها و حذف رهبران
اعدام شیخ نمر باقر النمر در عربستان، بازداشت علمای شیعه در بحرین و ترور برخی از فرماندهان و شخصیتهای مقاومت در عراق و یمن، بخشی از سیاست سازمانیافته برای «سربریدن نهال مقاومت» است. هدف از این سیاست، ایجاد جو رعب و وحشت و جلوگیری از شکلگیری رهبری واحد و مؤثر در میان معترضان است.
ج) محاصره اقتصادی و فشارهای مالی
کشورهای عربی با اعمال تحریمهای اقتصادی و مسدود کردن منابع مالی، تلاش میکنند توانایی سازماندهی و بسیج منابع را از معترضان سلب کنند.
۶.۲. فرصتها و نقاط قوت
الف) همبستگی منطقهای بیسابقه
شیعیان منطقه هرگز به اندازه امروز نسبت به سرنوشت مشترک خود آگاه و همبسته نبودهاند. اعدام النمر، مردم بحرین، عراق، لبنان، ایران و پاکستان را در محکومیتی واحد به خیابانها کشاند.
ب) نفوذ و تأثیرگذاری مرجعیت دینی
با وجود بازداشت گسترده علما، هنوز مرجعیت دینی (به رهبری شخصیتهایی همچون آیتالله سید محمدتقی مدرسی) به عنوان یک رکن حیثیتی، هدایتگر و الهامبخش به فعالیت خود ادامه میدهد و راه را برای نسل آینده روشن میکند.
ج) ظرفیت بالای جوانان شیعه
جمعیت جوان و معترض شیعه در منطقه، ظرفیتی عظیم برای تغییرات بنیادین است. این نسل با استفاده از ابزارهای مدرن ارتباطی (رسانههای اجتماعی، تلگرام، واتساپ) توانستهاند صدای خود را به جهانیان برسانند و از انزوای جغرافیایی و سیاسی خارج شوند.
۷. نتیجهگیری و توصیههای راهبردی
۷.۱. جمعبندی
خیزشهای اخیر شیعیان در منطقه غرب آسیا، نتیجه مستقیم دههها تبعیض، سرکوب و ستمی است که توسط حکام مستبد منطقه بر این جوامع تحمیل شده است. آنچه این خیزشها را از اعتراضات پیشین متمایز میکند، ماهیت سازمانیافته، هوشمندانه و ریشهدار آن در بستر تعالیم اصیل اسلامی و هدایتهای مرجعیت عالیقدر شیعه است. مکتب فکری رهبرانی همچون حضرت آیتالله سید محمدتقی مدرسی، علامه شیخ صاحب الصادق و آیتالله سید هادی مدرسی که شاگردانی همچون شهید شیخ نمر باقر النمر را تربیت کرده است، چراغ راه نسل جدید مبارزان آزادی و کرامت انسانی خواهد بود.
سیاستهای سرکوبگرانه حکام منطقه (از بازداشتهای دستهجمعی و شکنجه گرفته تا سلب شهروندی و اعدام) نه تنها آتش این خیزشها را فرو نمینشاند، بلکه برعکس، هر روز بر عمق و گستره آن میافزاید. همانگونه که واقعه اعدام شیخ نمر باقر النمر در سال ۲۰۱۶ به نقطه عطفی در بیداری اسلامی تبدیل شد، بازداشت اخیر دهها روحانی برجسته شیعه در بحرین نیز میتواند جرقهای برای موج جدید و بزرگتری از اعتراضات و بیداری اسلامی و خیزش علیه حکام طاغوت در سطح منطقه باشد.
۷.۲. توصیهها
به فعالان و رهبران جنبشهای بیداری اسلامی:
- تقویت اتحاد و همبستگی میان گروههای مختلف شیعی و غیرشیعی در منطقه
- بهرهگیری از ظرفیت دیپلماسی عمومی و فشارهای بینالمللی برای افشای جنایات رژیمها
- تداوم پیگیری حقوقی و قضایی جنایات ارتکابی علیه معترضان در محاکم بینالمللی
- آموزش و توانمندسازی جوانان برای نقشآفرینی مؤثر در عرصههای سیاسی، اجتماعی و رسانهای
- حمایت از علمای دینی و مرجعیت به عنوان محور وحدت و هدایت فکری جنبش
به جامعه بینالمللی و سازمانهای حقوق بشری:
- اتخاذ موضع قاطع و یکسان در قبال جنایات علیه بشریت بدون توجه به متحدان سیاسی
- ایجاد مکانیسم مستقل بینالمللی برای پایش و گزارشدهی مستمر وضعیت حقوق بشر در کشورهای منطقه
- اعمال تحریمهای هدفمند علیه مقامات عالیرتبه مسئول سرکوب
- حمایت از فعالان مدنی و روزنامهنگاران مستقل که در معرض تهدید و تعقیب قرار دارند
هادی حسن زاده عراقی
تاریخ تنظیم: خرداد ۱۴۰۵
منابع: گزارشهای سازمانهای بینالمللی حقوق بشری، تحلیلهای منطقهای، منابع داخلی
«وَالَّذِینَ جَاهَدُوا فِینَا لَنَهْدِیَنَّهُمْ سُبُلَنَا وَإِنَّ اللَّهَ لَمَعَ الْمُحْسِنِینَ»
(سوره عنکبوت، آیه ۶۹)