هادی حسن زاده عراقی
چکیده
مهدویت از مسائل محوری و مشترک میان مذاهب اسلامی است که با وجود اختلاف در برخی جزئیات، اصل اعتقاد به منجی موعود در پایان تاریخ، نقطه اشتراک عمیق میان شیعه و اهل سنت به شمار میرود. این نوشتار با رویکردی تحلیلی‑تطبیقی و با تکیه بر مهمترین منابع روایی فریقین، به بررسی ابعاد گوناگون مهدویت میپردازد: اثبات وجود تاریخی امام دوازدهم شیعیان، تحلیل دوران غیبت صغرا و کبرا، تبیین نشانههای حتمی و غیرحتمی ظهور، و تثبیت این حقیقت که اعتقاد به مهدی موعود نه تنها اختصاص به شیعه ندارد، بلکه در معتبرترین کتب اهل سنت (صحاح سته) با تصریح و تفصیل تمام مطرح شده است. یافتههای این پژوهش نشان میدهد که اشتراکات مهدوی میان فریقین چنان گسترده است که میتواند به عنوان یکی از مهمترین محورهای تقریب و وحدت اسلامی عمل کند.
واژگان کلیدی: مهدویت، امام زمان، غیبت، ظهور، نشانههای ظهور، شیعه و سنی، صحاح سته، منجی آخرالزمان.
۱. مقدمه: مهدویت، اعتقادی فطری و فرامذهبی
باوری دیرینه در میان پیروان ادیان الهی و حتی برخی فرهنگهای غیردینی جریان دارد که جهان در پایان تاریخ شاهد ظهور مصلحی جهانی خواهد بود که عدالت را جایگزین ظلم و ستم میکند. در اسلام، این اعتقاد در مفهوم «مهدی» تبلور یافته است؛ شخصیتی که در آخرالزمان قیام کرده و زمین را از قسط و عدل لبریز میسازد. آنچه در نگاه نخست ممکن است به عنوان باوری خاصِ شیعی تلقی شود، در حقیقت اعتقادی است که در عمق باورهای مذاهب مختلف اسلامی ریشه دارد.
برخلاف برخی تصورات که گمان میکنند در صحیح بخاری و صحیح مسلم (دو اثر برجسته اهل سنت) اشارهای به مهدویت نشده است، بررسی دقیق صحاح سته (شش کتاب معتبر حدیثی اهل سنت) نشان میدهد که این مسئله از جهات گوناگون مورد توجه بوده است. از جمله در سنن ابنماجه باب مستقلی با عنوان «باب خروج المهدی»، در سنن ترمذی باب «ما جاء فی المهدی» و در سنن ابیداود فصلی با عنوان «کتاب المهدی» به این موضوع اختصاص یافته است.
این مقاله میکوشد تا با بهرهگیری از منابع دست اول شیعی و سنی، تصویری روشن و مستند از باور به مهدی موعود ارائه دهد و نشان دهد که این اعتقاد، نه تنها موجب تفرقه نیست، بلکه میتواند سنگ بنای وحدت و همدلی میان مسلمانان باشد.
۲. مفهومشناسی مهدویت در فرهنگ اسلامی
۲.۱. مهدی در لغت و اصطلاح
واژه «مهدی» از ریشه «هدی» به معنای راهنمایی شده و کسی است که خداوند او را به راه راست هدایت کرده است. در اصطلاح اسلامی، «مهدی موعود» به شخصیتی از خاندان پیامبر (ص) اطلاق میشود که در آخرالزمان ظهور کرده و جهان را پر از عدل و داد میکند.
اهل سنت و جماعت معتقدند که مهدی، خلیفهای عادل از نسل پیامبر (ص) است که در پایان زمان ظهور میکند، در حالی که شیعیان اثنیعشری او را همان امام دوازدهم، حضرت محمد بن الحسن العسکری (ع) میدانند که زنده است و در غیبت به سر میبرد.
۲.۲. اشتراک اعتقادی فریقین
نکته مهم آن است که جمیع مذاهب اسلامی ـ اعم از شیعه امامیه، زیدیه، اسماعیلیه، حنفیه، حنبلیه، شافعی، مالکی و حتی وهابیت ـ بر این اصل اتفاق دارند که در آخرالزمان شخصی از عترت پیامبر قیام کرده و زمین را از عدل پر خواهد کرد. برخی از دانشمندان اهل سنت تصریح کردهاند که منکر خروج مهدی، کافر است.
۳. بررسی وجود تاریخی امام زمان (ع) از منظر شیعه
۳.۱. ولادت و نسب شریف
بر اساس منابع معتبر شیعی، حضرت مهدی (ع) در نیمه شعبان سال ۲۵۵ هجری قمری (۲۹ ژوئیه ۸۶۹ میلادی) در شهر سامرا متولد شد. پدر بزرگوارش امام حسن عسکری (ع)، امام یازدهم شیعیان، و مادرش بانویی به نام «نرجس» (یا ریحانه، صقیل، سوسن) بود.
درباره مادر آن حضرت روایات جالبی نقل شده است: او از نسل شمعون الصفا، وصی حضرت عیسی (ع) و دختر قیصر روم بود. داستان آشنایی او با امام عسکری (ع) به صورت اعجازآمیزی رقم خورد: او در اسارت به بغداد آورده شد و امام هادی (ع) با فرستادن نامهای به زبان رومی، او را شناسایی و زمینه ازدواجش با امام حسن عسکری (ع) را فراهم کرد.
۳.۲. ولادت پنهان و نشانههای آن
امام حسن عسکری (ع) به دلیل خفقان شدید عباسیان و ترس از جان فرزندش، ولادت او را از عموم پنهان میداشت و تنها به خواص اصحاب نشان میداد. بر اساس نقلی مشهور، «حکیمه خاتون» (عمه امام عسکری) شب پانزدهم شعبان به منزل ایشان دعوت شد تا شاهد ولادت باشد. در آن شب، پس از خواندن سورههای «الم السجده» و «یس»، نوزاد متولد شد و بلافاصله به سجده افتاد. سپس امام عسکری (ع) نوزاد را گرفت، زبان در دهانش نهاد و او به اذن الهی به سخن آمد و شهادت به یگانگی خدا و رسالت پیامبر (ص) داد و آیات سوره قصص (اراده ما بر این تعلق گرفته که به مستضعفان منت نهیم و آنان را پیشوایان و وارثان زمین قرار دهیم) را تلاوت فرمود.
۳.۳. اثبات وجود از طریق شهادت اصحاب
امام عسکری (ع) برای آنکه در میان شیعیان حیرت و انحراف ایجاد نشود، فرزند خود را در مجالس خصوصی به چهل تن از یاران مورد اعتماد خویش نشان داد. همچنین روایت شده است که پس از شهادت امام عسکری (ع)، در حالی که برخی گمان میکردند ایشان فرزندی ندارد، جعفر بن علی (برادر امام عسکری) بر پیکر آن حضرت نماز میخواند که ناگهان کودکی پنج ساله از خانه بیرون آمد، جعفر را کنار زد و بر پیکر پدر نماز گزارد. این واقعه که در منابع تاریخی ثبت شده، یکی از مستندات مهم اثبات وجود و امامت حضرت مهدی (ع) است.
۴. تحلیل دوران غیبت: صغرا و کبرا
۴.۱. غیبت صغرا (۲۶۰‑۳۲۹ قمری)
پس از شهادت امام حسن عسکری (ع) در سال ۲۶۰ هجری، غیبت صغرا (غیبت کوچک) آغاز شد. این دوره حدود ۶۹ سال به طول انجامید و در طی آن، امام زمان (ع) زندگی مخفی داشت، اما از طریق نمایندگان ویژه خود با شیعیان ارتباط برقرار میکرد.
این چهار نایب (نواب اربعه) به ترتیب عبارت بودند از:
۱. عثمان بن سعید عمروی (نایب اول)
۲. محمد بن عثمان عمروی (نایب دوم)
۳. حسین بن روح نوبختی (نایب سوم)
۴. علی بن محمد سمری (نایب چهارم)
در این دوره، مسائل شرعی و مشکلات شیعیان از طریق این نواب به امام عرضه میشد و پاسخ آنها دریافت میگردید.
۴.۲. پایان غیبت صغرا و آغاز غیبت کبرا
پیش از مرگ علی بن محمد سمری (نایب چهارم) در سال ۳۲۹ قمری، توقیعی (نامه) از ناحیه مقدسه صادر شد که مضمون آن چنین بود:
«ای علی بن محمد سمری! خداوند در سوگ فقدان تو پاداشی بزرگ به برادرانت عطا کند. تو تا شش روز دیگر از دنیا خواهی رفت. کارهایت را مرتب کن و هیچکس را به جانشینی خود مَگمار. دوران غیبت کامل فرا رسیده است و من جز با اجازه خداوند متعال ظهور نخواهم کرد… آگاه باشید که هر کس پیش از خروج سفیانی و صیحه آسمانی چنین ادعایی بکند، دروغگو و افترازننده است.»
با این توقیع، غیبت کبرا (غیبت بزرگ) آغاز شد که تا زمان ظهور ادامه خواهد داشت. در این دوره، هیچ نایب خاصی وجود ندارد و وظیفه شیعیان، تمسک به علمای دین (نوابعام) است.
۴.۳. غیبت کبرا و مسئله انتظار
غیبت کبرا دورهای است که ارتباط ظاهری با امام قطع شده، اما به اعتقاد شیعیان، آن حضرت زنده است و از امور بندگان آگاه میباشد. فلسفه غیبت، آزمایش ایمان شیعیان و جلوگیری از بیعت با ستمگران ذکر شده است. در این دوره، «انتظار فرج» به عنوان برترین عبادت معرفی شده است؛ انتظاری که توأم با خودسازی، آمادگی و مسئولیتپذیری اجتماعی است.
۵. منابع اهل سنت و اثبات اعتقاد به مهدویت
یکی از مهمترین دستاوردهای این پژوهش، تأکید بر این نکته است که اعتقاد به مهدی موعود تنها مختص شیعه نیست، بلکه در مهمترین منابع روایی اهل سنت به طور گسترده به آن پرداخته شده است.
۵.۱. صحاح سته و روایات مهدوی
بررسی صحاح سته (شش کتاب معتبر حدیثی اهل سنت) نشان میدهد که مسئله مهدویت از جهات گوناگون در این کتب مورد توجه قرار گرفته است. به ویژه سه کتاب از صحاح سته باب خاصی را به این موضوع اختصاص دادهاند:
· سنن ابن ماجه با عنوان «باب خروج المهدی»
· سنن ترمذی با عنوان «ما جاء فی المهدی»
· سنن ابیداود با عنوان «کتاب المهدی»
۵.۲. دیگر مصادر مهم اهل سنت در مهدویت
علاوه بر صحاح سته، منابع متعدد دیگری از دانشمندان بزرگ اهل سنت به روایات مهدوی پرداختهاند، از جمله:
نام کتاب نویسنده ویژگی مهم
المصنف عبدالرزاق صنعانی (م ۲۱۱ق) اختصاص بابی به «المهدی» با ۱۱ حدیث
الفتن نعیم بن حماد (م ۲۲۸ق) استاد بخاری، با احادیث فراوان مهدوی
مسند احمد بن حنبل (م ۲۴۱ق) یکی از ائمه اربعه جمعآوری ۱۳۴ حدیث در موضوع مهدی
المعاجم (کبیر، اوسط، صغیر) طبرانی (م ۳۶۰ق) احادیث مهدوی در هر سه کتاب
المستدرک علی الصحیحین حاکم نیشابوری احادیث صحیح درباره مهدی
۵.۳. روایت دوازده خلیفه
یکی از مشهورترین احادیثی که در صحاح سته به آن اشاره شده، حدیث «دوازده خلیفه» است که پیامبر (ص) فرمودند: «این دین تا دوازده خلیفه (از قریش) عزیز و منیع خواهد بود». اگرچه در تطبیق این خلفا میان فریقین اختلاف است، اما شیعیان این روایت را دلیلی بر اثبات امامت دوازده امام از نسل پیامبر (ص) میدانند که آخرین آنها مهدی موعود است.
۶. نشانههای ظهور: تحلیل تطبیقی شیعه و سنی
یکی از مباحث مهم در مهدویت، شناخت علائم و نشانههایی است که پیش از ظهور یا همزمان با آن رخ میدهد. این نشانهها در منابع شیعه و سنی به طور گسترده نقل شده و اشتراکات فراوانی دارد.
۶.۱. تقسیم نشانهها به حتمی و غیرحتمی
بر اساس روایات، نشانههای ظهور به دو دسته تقسیم میشوند:
نشانههای حتمی (قطعی الوقوع): آن دسته از علائمی که بدون هیچ قید و شرطی، قطعاً پیش از ظهور اتفاق میافتند و تا آنها واقع نشوند، ظهور نخواهد کرد. این نشانهها پنج مورد ذکر شده است.
نشانههای غیرحتمی (مشروط): علائمی که ممکن است واقع شوند یا نشوند و تحقق آنها به شرایط و مشیت الهی بستگی دارد.
۶.۲. مهمترین نشانههای مشترک در منابع فریقین
در این بخش، نشانههایی را بررسی میکنیم که هم در منابع شیعه و هم در منابع اهل سنت (به ویژه صحاح سته) به آنها تصریح شده است.
۶.۲.۱. ندای آسمانی
یکی از مهمترین نشانههای حتمی ظهور، ندای آسمانی است. بر اساس روایات، در آسمان صدایی برمیآید که ظهور مهدی (ع) را به جهانیان اعلام میکند. امام صادق (ع) فرمود: «ندا (آسمانی) از نشانههای حتمی است».
در منابع اهل سنت نیز نعیم بن حماد از رسول خدا (ص) نقل کرده است: «در ماه محرم، بانگی از آسمان برآید با این مضمون که برگزیده خداوند فلان است، پس سخنش را بشنوید و از وی پیروی کنید».
۶.۲.۲. خروج سفیانی
خروج سفیانی (از نوادگان ابوسفیان در شام) از نشانههای حتمی ظهور است که تقریباً در تمام منابع معتبر شیعه و سنی به آن اشاره شده است. در برخی روایات، سفیانی از نشانههای «محتوم» (قطع و حتمی) معرفی شده است.
۶.۲.۳. نزول حضرت عیسی (ع) و اقتدا به امام مهدی (ع)
در صحاح سته به صراحت از نزول عیسی بن مریم (ع) در آخرالزمان و اقتدای او به امام مهدی (ع) سخن به میان آمده است. این از نقاط اشتراک بسیار مهم میان شیعه و اهل سنت است: هر دو گروه معتقدند که حضرت عیسی (ع) در زمان ظهور باز میگردد و پشت سر امام مهدی (ع) نماز میگزارَد.
۶.۲.۴. خسف بیداء
«خسف بیداء» (فرو رفتن زمین در سرزمین بیداء) نیز از نشانههایی است که در منابع اهل سنت مانند صحاح سته به آن تصریح شده است. این رویداد پس از خروج سفیانی و لشکرکشی او برای جنگ با امام مهدی (ع) رخ میدهد.
۷. سیره عملی امام زمان (ع) در دوران غیبت (از منظر روایات)
اگرچه در دوران غیبت کبرا ارتباط ظاهری با امام قطع شده است، اما روایات متعددی به تبیین سیره و سبک زندگی آن حضرت در این دوران پرداختهاند:
۷.۱. حضور در اجتماع و شرکت در مراسم حج
بر اساس روایات معتبر، امام زمان (ع) هر سال در مراسم حج حضور مییابد، مناسک را به جا میآورد و دعاها را میشنود، اما مردم او را نمیشناسند.
۷.۲. نظارت بر امور شیعیان
به اعتقاد شیعه، امام غایب از امور شیعیان غافل نیست و در حد ضرورت، به هدایت آنان میپردازد. توقیعات (نامههای) صادر شده در غیبت صغرا و برخی گزارشهای افرادی که افتخار دیدار آن حضرت را داشتهاند، گواه این مدعاست.
۷.۳. وظیفه منتظران در سیره عملی
منتظر واقعی کسی است که خود را برای ظهور آماده کند. بر اساس آموزههای دینی، وظایف منتظران عبارت است از:
- خودسازی اخلاقی: پالایش نفس از رذایل و آراستن به فضایل
- اصلاح اجتماعی: امر به معروف و نهی از منکر و تلاش برای برقراری عدالت
- آمادگی فرهنگی: آشنایی با معارف مهدویت و نشر آن
- دعا برای فرج: خواندن دعاهای مخصوص مانند دعای ندبه و دعای عهد
- انتظار فعال: نه سستی و انفعال، بلکه تلاش برای زمینهسازی ظهور
۸. تحلیل و نتیجهگیری: مهدویت، محور وحدت اسلامی
پس از بررسی دقیق منابع شیعه و اهل سنت، به این حقیقت روشن میرسیم که اعتقاد به مهدی موعود و ظهور او در آخرالزمان، از مسائل مورد اتفاق فریقین است. این باور نه تنها اختصاص به مذهب خاصی ندارد، بلکه در معتبرترین منابع روایی اهل سنت (صحاح سته) با تفصیل و تصریح تمام مطرح شده است.
۸.۱. نقاط اشتراک و افتراق
نقاط اشتراک:
· اصل اعتقاد به ظهور منجی در آخرالزمان
· منجی از خاندان پیامبر (ص) و همنام ایشان (محمد بن عبدالله)
· زمین پس از ظلم و جور، پر از عدل و داد خواهد شد
· حضرت عیسی (ع) در زمان ظهور بازمیگردد و به ایشان اقتدا میکند
· نشانههای ظهور مانند ندای آسمانی، خروج سفیانی و خسف بیداء
نقاط افتراق:
· شیعیان اثنیعشری معتقدند مهدی موعود متولد شده و زنده است، اما اهل سنت عموماً او را متولد نشده یا در آینده متولد خواهد شد میدانند (هرچند برخی از علمای اهل سنت نیز تولد او را پذیرفتهاند)
· شیعیان معتقد به غیبت صغرا و کبرا و نواب اربعه هستند
۸.۲. مهدویت در عصر حاضر
در دنیای پرآشوب امروز که ظلم، بیعدالتی و فساد در بسیاری از نقاط جهان گسترش یافته، باور به ظهور منجی موعود، امیدی حیاتبخش در دل مؤمنان ایجاد میکند. این باور مشترک میان شیعه و اهل سنت میتواند به عنوان یک محور اساسی برای تقریب و وحدت میان مسلمانان عمل کند.
۸.۳. جمعبندی نهایی
این پژوهش نشان داد که:
- وجود تاریخی امام دوازدهم شیعیان با استناد به منابع معتبر اثباتپذیر است و ادعای نبودن فرزند برای امام عسکری (ع) با گزارشهای متعدد تاریخی و حدیثی ناسازگار است.
- اهل سنت نیز به مهدی موعود اعتقاد راسخ دارند و در صحاح سته و دیگر مصادر معتبر خود به تفصیل به این موضوع پرداختهاند.
- نشانههای ظهور در منابع فریقین اشتراک چشمگیری دارد که مهمترین آنها ندای آسمانی، خروج سفیانی، خسف بیداء و نزول حضرت عیسی (ع) است.
- وظیفه منتظران در عصر غیبت، خودسازی، اصلاح اجتماعی، آمادگی فرهنگی و دعا برای فرج است.
امید است که با همت عالمان و اندیشمندان اسلامی، این اعتقاد مشترک به عنوان پلی برای نزدیکی بیشتر مسلمانان و رهایی از توطئههای دشمنان اسلام مورد استفاده قرار گیرد. «إِنَّ اللَّهَ لا یُغَیِّرُ ما بِقَوْمٍ حَتَّى یُغَیِّرُوا ما بِأَنْفُسِهِمْ» (رعد، ۱۱).
منابع و مآخذ
- منابع کتابخانهای شیعی (بحارالانوار، کمال الدین، الغیبة طوسی)
- مدخل «محمد بن الحسن المهدی»
- مدخل «غیبت صغري
- قادری، سید رضی. «بازنمایی تحلیلی‑تطبیقی مهدویت در صحاح سته». دوفصلنامه علمی مطالعات مهدوی
- اکبرنژاد، مهدی. «نشانههای ظهور از نظر شیعه و سنی»