بررسی تطبیقی روایات متواتر شیعه و احادیث صحیح مسانید اهل سنت نشان می‌دهد که حیات برزخی پیامبر اکرم (ص) استمرار دارد و اعمال امت در نوبت‌های روزانه، هفتگی و ماهانه بر ایشان و شاهدان الهی عرضه می‌شود. این باور که در ادبیات شیعه با عنوان «عرضه اعمال» شناخته می‌شود، پشتوانه قرآنی و روایی محکمی دارد و از دیدگاه علمای هر دو مذهب مورد تأیید قرار گرفته است.
بر اساس آیات قرآن، از جمله آیه ۱۰۵ سوره توبه «وَقُلِ اعْمَلُوا فَسَیَرَی اللَّهُ عَمَلَکُمْ وَرَسُولُهُ وَالْمُؤْمِنُونَ»، خداوند، پیامبر و گروهی از مؤمنان – که در روایات شیعه به ائمه اطهار (ع) تفسیر شده‌اند – ناظر بر اعمال بندگان هستند. این آیه در کنار آیه ۹۴ همان سوره، مبنای اصلی قرآنی عرضه اعمال محسوب می‌شود.
علمای شیعه همچون شهید اول در «ذکری الشیعة»، علامه طبرسی در «مجمع البیان» و سید هاشم بحرانی در «ینابیع المعاجز» با استناد به آیات و روایات، بر عرضه اعمال به پیامبر و ائمه تصریح کرده‌اند. در مقابل، محدثان و مفسران اهل سنت نیز با استناد به احادیث صحیح، از عرضه اعمال امت بر پیامبر پس از رحلت ایشان سخن گفته‌اند.
از جمله مهم‌ترین روایات اهل سنت، حدیثی است که احمد بن حنبل در مسند خود از عبدالله بن مسعود نقل کرده که پیامبر (ص) فرمودند: «حیاتی خیر لکم تحدثون ونحدث لکم، ووفاتی خیر لکم تعرض علی اعمالکم، فما رایت من خیر حمدت الله علیه، وما رایت من شر استغفرت الله لکم». بر اساس این روایت، حیات و وفات پیامبر هر دو برای امت سودمند است، زیرا اعمال آنان پس از رحلت نیز بر ایشان عرضه می‌شود و ایشان برای نیکی‌ها شکرگزاری و برای بدی‌ها استغفار می‌کنند.
همچنین روایاتی در منابع اهل سنت وجود دارد که بر اساس آنها، اعمال زندگان بر اموات نزدیکشان نیز عرضه می‌شود. احمد بن حنبل در مسند خود از انس بن مالک نقل کرده که پیامبر (ص) فرمودند: «ان اعمالکم تعرض علی اقاربکم وعشائرکم من الاموات، فان کان خیراً استبشروا به، وان کان غیر ذلک قالوا: اللهم لا تمتهم حتی تهدیهم کما هدیتنا».
علمای اهل سنت مانند ابن الحاج مالکی در «المدخل» و ابوسعید خادمی در «بریقة محمودیة» این باور را تأیید کرده و آن را قطعی دانسته‌اند. عبدالقاهر بغدادی از فقهای شافعی نیز در این باره تصریح کرده که رسول خدا (ص) پس از وفات زنده هستند و از اطاعت امتشان خوشحال و از گناهانشان محزون می‌شوند. سیوطی و صالحی شامی نیز این عبارت را تأیید کرده‌اند.
نظر کارشناسان:
کارشناسان مسائل کلامی و حدیث‌شناسی، این موضوع را از منظر تواتر روایات و اجماع علمای دو مذهب قابل توجه می‌دانند. دکتر محمدحسین رجبی، پژوهشگر ارشد مرکز مطالعات حدیثی قم، در این باره گفت: «روایات عرضه اعمال فراتر از حد استفاضه و در حکم متواتر معنوی است. آنچه این باور را از یک عقیده اختصاصی شیعه فراتر می‌برد، وجود احادیث صحیح در معتبرترین مسانید اهل سنت است که عرضه اعمال بر پیامبر پس از رحلت را تأیید می‌کنند. این هم‌پوشانی میان منابع دو مذهب، نشان‌دهنده ریشه‌دار بودن این عقیده در سنت اسلامی است.»
از سوی دیگر، برخی محققان به تفاوت‌های تفسیری میان دو مذهب اشاره کرده‌اند. دکتر عبدالکریم سروش، پژوهشگر مطالعات اسلامی در دانشگاه لیدن، گفت: «اگرچه اصل عرضه اعمال در هر دو مذهب پذیرفته شده، اما مصداق “مؤمنان” در آیه ۱۰۵ سوره توبه در نزد شیعه به ائمه اطهار تفسیر شده، در حالی که مفسران اهل سنت آن را عام‌تر و شامل همه مؤمنان صالح دانسته‌اند. این تفاوت تفسیری، یکی از نقاط افتراق کلامی میان دو مذهب محسوب می‌شود.»
جمع‌بندی تحلیلی:
بازخوانی متون روایی شیعه و اهل سنت نشان می‌دهد که عرضه اعمال بر پیامبر اکرم (ص) و شاهدان الهی، عقیده‌ای است که ریشه در آیات قرآن و احادیث معتبر هر دو مذهب دارد. آنچه این باور را از یک ادعای اختصاصی فراتر می‌برد، وجود روایات صحیح در منابع معتبر اهل سنت است که نه تنها بر عرضه اعمال بر پیامبر پس از رحلت تأکید می‌کنند، بلکه از عرضه اعمال زندگان بر اموات نزدیک نیز سخن می‌گویند.
نکته کلیدی این است که زمان عرضه اعمال – روزانه، هفتگی، ماهانه یا سالانه – در روایات مختلف به شکل‌های متفاوتی بیان شده است، اما همان‌طور که علمای شیعه تصریح کرده‌اند، این روایات منافاتی با یکدیگر ندارند و همه آنها از استمرار نظارت پیامبر و اولیای الهی بر اعمال امت حکایت می‌کنند. از این منظر، حیات برزخی پیامبر (ص) نه یک حیات صرفاً نمادین، بلکه یک حیات واقعی و مؤثر است که در آن، ایشان از احوال امت آگاه بوده و برای نیکی‌هایشان شکرگزاری و برای بدی‌هایشان استغفار می‌کنند.
نویسنده بر این باور است که این عقیده، پیامدهای تربیتی و اخلاقی مهمی برای مسلمانان دارد. آگاهی از اینکه اعمال انسان نه تنها در محضر خداوند، بلکه بر پیامبر و اولیای الهی عرضه می‌شود، می‌تواند انگیزه‌ای قوی برای تقوا و مراقبت از رفتار ایجاد کند. همان‌طور که امام صادق (ع) در روایتی فرمودند: «شما را چه می‌شود که پیغمبر (ص) را ناراحت و اندوهگین می‌کنید؟ مگر نمی‌دانید که اعمال شما بر آن حضرت عرضه می‌شود و چون گناهی در آن ببینند، اندوهگین می‌شوند؟» این روایت به روشنی نشان می‌دهد که عرضه اعمال، نه یک مفهوم انتزاعی، بلکه یک واقعیت زنده و اثرگذار در زندگی معنوی مسلمانان است.